Przewodnik turystyczny - Przemyśl i okolice

Jest to część Masywu Suchego Obycza, wzgórz nad nieistniejąca wsią Arłamów, o wysokości 587 m. W odróżnieniu od reszty pasma Połoninki Arłamowskie nie są zalesione, dlatego stanowią świetny punkt widokowy na Góry Słonne, wyższe szczyty Bieszczadów i Ukrainę. Najpopularniejsze jest dojście spod bramy Hotelu Arłamów, przez Przełęcz pod Suchym Obyczem. Nie został wytyczony bezpośredni szlak, tylko początkowo trasa pokrywa się ze szlakiem niebieskim, ale droga jest łatwa, zajmuje ponad 2,5 km (45 min.) w jedną stronę. Krzyż przy ścieżce wskazuje gdzie była rozlokowana dawna wieś.

Tuż przy drodze wojewódzkiej nr 884 stoi kapliczka św. Krzysztofa z początku XIX wieku, a za nią utworzono taras widokowy na dolinę Sanu z wysepką i Pogórze Dynowskie. Miejsce to zwie się również Belwederem.

Miejsce utworzone w 2015 r. tuż przy drodze Przemyśl - Sanok, południowym zboczu wzgórza Mordownia (472 m npm). Drewniany taras pozwala popatrzeć na malowniczy krajobraz Pogórza Przemyskiego. Postawiono tu kilka tablic informacyjnych - poza opisaniem widoku również o tematyce przyrodniczej, ekologicznej i astronomicznej. Przy tarasie stoi toitoi, a pod nim wykonano polny zegar słoneczny. Z tego miejsca rozpoczyna i kończy się również ścieżka przyrodnicza Dolina Cisowej.

Ścieżka dydaktyczna Dolina Cisowej składa się z 6 przystanków, długość trasy to 2 km (w jedną stronę). Rozpoczyna się w centralnej części wsi, 1 km na południe od głównej drogi. Kończy zaś przy przydrożnym tarasie widokowym na trasie Przemyśl - Sanok. Teren łąki opadającej ku potokowi Cisowa oraz jego dolina okazały się na tyle interesujące przyrodniczo, iż Arboretum Bolestraszyce utworzyło tu swój oddział - Arboretum Cisowa. Ponieważ potok leży w dolinie, a ścieżka kończy się na wzniesieniu (o nazwie Mordownia!), do pokonania jest różnica wysokości 116 m, a potem trzeba wracać tą samą drogą, bo ścieżka nie jest zapętlona. Można ułatwić sobie życie zatrzymując się najpierw na początku ścieżki i pospacerować nad potokiem, a potem podjechać na taras widokowy (albo odwrotnie). Z ciekawostek przyrodniczych, w potoku można spotkać minoga ukraińskiego (gatunek spokrewniony z rybą, ale nie posiadający szczęki), żeremie bobrowe, wodospad z odsłoniętym fliszem karpackim. Na łące występuje najszybszy owad w Polsce - chrząszcz trzyszcz polny oraz jedyne naturalne stanowisko na terenie Polski rośliny ostrożeń siedmiogrodzki. Jednak to co jest ciekawe dla przyrodników niekoniecznie musi być dla turystów. Arboretum może rozczarować, jest też źle oznaczone. Trudno znaleźć tam coś wyjątkowego, część ścieżki jest dzika (pełna pokrzyw i ostu), a potok mało urokliwy i ograniczony przez prywatne zagrody.

Zamek - pałac z XVIII wieku z murami o 200 lat starszymi. Miejsce narodzin historycznych postaci o skrajnie różnych charakterach. Z jednej strony najsłynniejszy polski awanturnik StanIsław "Diabeł" Stadnicki, z drugiej książę poetów, biskup Ignacy Krasicki. Dziś rezydencja nad Sanem nie przypomina już dawnego zamku. To budynek z wieżą i boczną dobudówką zakończona basztą. Całkowicie brak skrzydła południowego, którego relikty z piwnicami tkwią pod powierzchnią trawnika frontowego. Pałac otacza fosa i urokliwy park ze starodrzewiem, stawem z wysepką, tarasem widokowym na San i współczesnymi tworami jak oranżeria-sala weselna czy drugi hotel. Wstęp jest wolny. W samym pałacu nie ma ekspozycji ani trasy do zwiedzania dla turystów. Wnętrza są stylowo odtworzone i można poprosić o wpuszczenie do paru sal, przede wszystkim do tzw. skarbczyka i piwnic pod nim, które pochodzą z dawnego zamku.

Obronne opactwo z 1. połowy XVII wieku, pierwszy żeński klasztor w diecezji przemyskiej. Mury ze strzelnicami otaczające klasztor i kościół pw. św. Mikołaja i Stanisława biskupa mają ponad 800 metrów długości i 8 baszt. Wewnątrz murów rozciąga się piękny, zadbany park. Można po nim pospacerować, pooglądać fortyfikacje, drogę krzyżową upamiętniająca miejsca kaźni i męczeństwa XX-wieku (Golgota Narodów), pomniki ks. Popiełuszki i węgierskiego bohatera Franciszka II Rakoczego. Pamiątką po pobycie tu Niemców jest niezwykłe pomieszczenie zwane Czarną Kaplicą. Pożar przez nich wywołany wytworzył tak ogromną temperaturę, że ceglane ściany wraz ze stropem zaczęły się topić, tworząc różnej wielkości czarne nacieki i sople. Zostało to zachowane i robi duże wrażenie. W kościele warto zwrócić uwagę na bogato rzeźbiony renesansowy portal wejściowy, jeden z najważniejszych zabytków Jarosławia.

Miejsce z widokiem na opactwo benedyktynek i dolinę Sanu na jarosławskim Małym Rynku. Zostało specjalnie przygotowane z ozdobnym murkiem i tablicami informacyjnymi. Niestety z biegiem lat tablice uległy zniszczeniu, a widok przysłania roślinność. Punkt czeka więc na rewitalizację.

Multimedialna fontanna chodnikowa stanęła na jarosławskim rynku w 2021 roku. Jest ona przedzielona na 2 części, wi ec de facto są to dwie fontanny. Od maja do września codziennie wieczorem odbywają się dwa 10-minutowe spektakle światło-dźwięk-woda. Oprawę audio stanowią utwory klasyczne i rozrywkowe np. Antonio Vivaldi, Andrea Bocelli, Céline Dion. W letnie upały fontanny zapewniają dzieciom ochłodę i zabawę.

Greckokatolicka cerkiew pod wezwaniem Przemienienia Pańskiego z XVIII wieku postawiona na miejscu zamku. Odnowiony budynek pięknie prezentuje się zarówno za zewnątrz jak i w środku. A znajduje się w nim słynąca łaskami ikona Matki Boskiej Jarosławskiej, zwana Bramą Miłosierdzia. Została ona koronowana przez wysłannika Jana Pawła II w 1996 r. Natomiast papież Franciszek zadecydował, że ikona powinna być w Watykanie podczas podczas inauguracji Roku Miłosierdzia w 2015 r. Cerkiew jest celem pielgrzymek polskich unitów. Turyści mogą oglądać wnętrza, choć nie zawsze - nie ma oficjalnych godzin otwarcia.

Drewniana wieża stanęła w pobliżu słynnego sanktuarium w 2009 roku na wysokości 454 m. Obiekt ma wysokość 18 m, ze względów bezpieczeństwa na górze może przebywać maks. 6 osób. Widok jest bardzo rozległy i atrakcyjny, opisany na tablicach. Panorama obejmuje okolice Przemyśla i stronę ukraińską. Wstęp na wieżę jest biletowany, a kasa działa tylko w weekendy w sezonie. Jednak w razie braku obsługi można udać się od Domu Pielgrzyma i tam jest szansa na dostanie kluczy.

Klasztor i kościół franciszkanów stanął w XVII wieku z fundacji Andrzeja Maksymiliana Fredro w malowniczym i odludnym miejscu. Drewniane wówczas budynki otoczono fortyfikacjami bastionowymi, bowiem w zamierzeniach fundatora założenie miało też pełnić rolę twierdzy. Ok.1770 rokiem podupadły kompleks zyskał nowe życie dzięki hojności Szczepana Józefa Dwernickiego. Z jego funduszy powstał obecnie zachowany barokowy kościół i klasztor. Jest on nazywany przemyską Jasną Górą, a od 2020 r. zyskał tytuł bazyliki mniejszej. We wspaniale ozdobionych wnętrzach świątyni znajduje się cudowny obraz Matki Boskiej Kalwaryjskiej, przywieziony tu z Kamieńcu Podolskiego - cel pielgrzymek od kilkuset lat. Wokół sanktuarium rozłożone są stacje drogi krzyżowej (ok. 1,5 km w jedną stronę), a wiele kapliczek, rozsianych jest po okolicy, nawet w sporej odległości. Dlatego wytyczono kilka szlaków (dróżek kalwaryjskich), w tym najważniejsze to Dróżka Męki Pańskiej i Dróżka Pogrzebu i Wniebowzięcia NMP, Dróżka Matki Bożej Bolesnej. Są to trasy wielogodzinne. Krótsza jest np. Ścieżka historyczno-przyrodnicza "Kalwaria Pacławska" (2,5 km w pętli) po tutejszym rezerwacie krajobrazowym i grodzisku, zaczynająca się przy wieży widokowej.

Cerkiew unicka Soboru Najświętszej Maryi Panny z okresu międzywojennego. Po wojnie zamieniona na kościół katolicki pw. Narodzenia NMP. Budowla dłużej więc funkcjonuje jako kościół niż cerkiew. Jest to młody zabytek, ale godny uwagi, bo stanowi piękny przykład podkarpackiej architektury drewnianej, w której projektanci starali się wyjść poza schematy. Jest to świątynia odróżniająca się od trójdzielnych budowli łemkowskich, zbudowana na planie krzyża z dużą kopułą nad nawą. Pokryta licznymi daszkami na różnych poziomach. Prezbiterium z pastoforiami (dwa małe pomieszczenia znane z najstarszych świątyń, zastąpione później zakrystią). Wnętrze mało ciekawe, brak elementów cerkiewnych, dostępne w podczas 2 nabożeństw niedzielnych.

Pozostałości zamku Fredrów z XVI wieku. Zachowało się tylko część skrzydła zachodniego z basteją. Całość w ruinie bez dachu, zdewastowana w PRL w czasie użytkowania przez PGR. Do niedawna można było swobodnie wchodzić na teren zamkowy, mimo iż była własnością prywatną. Dostępne było nawet piętro budynku. Ostatnio teren przejęła przemyska lecznica zwierząt. Ma ona przeprowadzić konserwację zabytku, ale trudno powiedzieć czy będzie on jeszcze dostępny dla turystów. Prawdopodobnie można oglądać go z ulicy, zza ogrodzenia. Obiekt funkcjonuje również pod błędną nazwą Fredropol.

Świeża atrakcja okolicy Przemyśla. Wieża o wysokości 37 metrów stanęła przy drodze wojewódzkiej. Nowocześnie wyglądajaca stalowa konstrukcja z drewnianymi ozdobnikami zapewnia rozległą panoramę doliny Sanu i malowniczej pagórkowatej okolicy. Na taras widokowy prowadzą 182 schody. Zarówno schody jak i platforma widokowa wykonane są zj kraty, więc osoby z lękiem wysokości mogą czuć się niepewnie. Brak tablicy opisującej widok.

Cerkiew greckokatolicka, św. Dymitra z wyrytą w nadprożu wejścia datą 1732 r., ale z badań wynika, że to data rozbudowy lub remontu, a świątynia stała już wcześniej. Jest jedną z najpiękniejszych drewnianych świątyń w kraju. Złożona klasycznie z 3 części: babińca, nawy i prezbiterium. Każda część zwieńczona cebulastą kopułą, pokrytą wraz dachem gontem. Charakterystyczny wygląd budowli nadają okalające ją podcienia (tzw. soboty) - zadaszenie wsparte na kamiennych słupach. Po wojnie cerkiew stała nieużytkowana, a wykonane prace zabezpieczające pozwoliły jej przetrwać do XXI wieku. Wtedy zainteresowali się nią zafascynowani polską architekturą drewnianą Francuzi, którzy założyli Stowarzyszenie "Bois Debout en Pologne" i przeprowadzili prace remontowe. Zabytek stoi otoczony zielenią ze starymi nagrobkami nad potokiem Jawornik, wzbudza zachwyty, ale wciąż czeka na zagospodarowanie.

Cerkiew św. Onufrego to unikatowa świątynia murowana, a do tego najstarsza w Polsce. Powstała w XV wieku posiada wyraźny charakter obronny, o czym świadczą otwory strzelnicze, przypory wzmacniające ściany, mur obwodowy (obecnie obniżony) i położenie na wzgórzu. Przy świątyni stały niegdyś drewniane budynki klasztorne Bazylianów, po których nie ma dziś śladu. Pierwotnie cerkiew była bowiem świątynią prawosławnego monastyru (od końca XVII w. greckokatolicka). Budowla jest złożona z 3 części: środkowej i największej dwukondygnacyjnej nawy, wieży z kaplicą na piętrze oraz prezbiterium ozdobionego gotyckimi szczytami. Wnętrza zostały rozkradzione, jednak okresie PRL pod warstwami farby odkryto szesnastowieczną polichromię w typie bizantyjskim, którą próbowano odtwarzać, gdy zarządzało nią muzeum przemyskie, ale zabrakło środków. Potem cerkiew przejęła Kuria greckokatolicka, ale i ona nie ma pieniędzy na ratunek zabytku. Obecnie dostępna jest tylko z zewnątrz.

W miarę świeża wieża widokowa z 2014 r. na wzgórzu o wysokości 406 m uległa tak mocnej degradacji, iż 10 lat później postawiono ją na nowo. Obecnie ma 30 m wysokości i umożliwia obserwację rozległych okolic Pruchnika po Jarosław i Przeworsk oraz Pogórza Dynowskiego. Dojazd ulicą Leśna, trzeba kierować się na Pruchnik Korzenie. Przy parkingu stoi Słup Tatarski, służący do sygnalizowania za pomocą światła i dymu o nadchodzącym wrogu.

Korzenie tutejszego zamku sięgają XV wieku. Jest często przypisywany do wsi Węgierka i nazywany Baszta. Najpierw był siedzibą Pruchnickich, potem Pieniążków. W XVI wieku zaplanowano nową czteroskrzydłowa warownię z narożnymi bastejami, ale nie zdołano tego planu zrealizować. Ostatecznie powstały 2 basteje, z których znana jest tylko jedna, bo dotrwała do naszych czasów i jest to potężna budowla. Zamek wydawał się więc mocną warownią. Dodatkowo stał na wyspie otoczonej wodą. Przez dziesięciolecia zabytek był częścią pobliskiego gospodarstwa, składał się z rozpadającej się bastei i budynku mieszkalnego w formie rudery. W 2018 r. wysnuto dalekosiężne plany przekształcenia zamku w centrum rehabilitacyjno-rekreacyjne. Skończyło się na odnowieniu bastei. Zabytek wciąż pozostaje w stanie ruiny.

Miejsce do pamiątkowych zdjęć. Ławka - pomnik Józefa Szwejka, postaci znanej powieści Jaroslava Haška "Przygody dobrego wojaka Szwejka". Jej akcja rozgrywała się również w Przemyślu. Rzeźbę ustawiono w 2008 r. w rynku miejskim. Przedstawia Szwejka siedzącego na skrzyni z amunicją, trzymającego kufel piwa i fajkę. 10 lat później, obok dostawiono jeszcze pomnik psa o imieniu Rudolf.

Wzgórze na osiedlu "Winna Góra" pozwala oglądać panoramę Przemyśla od strony północnej. Zostało zrewitalizowane w 2022 r. - zyskało ławki i tablicę z opisem widoku. Niestety drzewa powoli go zasłaniają...

Pomysłowo wykonany pomnik wspólnej, polskiej i węgierskiej walki oraz braterstwa. Figury węgierskiego huzara i polskiego ułana postawiono przed tzw. Bramą Rycerską, na skraju rynku miejskiego w 2016 r. Przypominać mają wydarzenia z I wojny światowej, gdy w Przemyślu stacjonowali węgierscy żołnierze. Postacie są naturalnej wielkości i towarzyszą im konie oraz skrzynka pocztowa, do której huzar wrzuca list do rodziny pozostawionej w ojczyźnie. Nie ma zakazu wchodzenia na konie!

Cerkiew Wniebowstąpienia Pańskiego w Kruhelu Wielkim, dawnej wsi, a obecnie przemyskim osiedlu. Jej wyjątkowość opiera się na fakcie, iż jest jedną z najstarszych drewnianych świątyń greckokatolickich w Polsce. Wzniesiono ją na początku XVII wieku, a w następnym stuleciu dobudowano wolnostojącą dzwonnicę. Po II wojnie św. została opuszczona i popadła w ruinę. Jej dobry stan jest wynikiem odbudowy z końca XX wieku, która polegała na całkowitym rozebraniu i postawieniu od nowa z odrestaurowanym lub wymienionym budulcem. Zabytek można oglądać tylko z zewnątrz, zresztą wnętrza i wyposażenie nie przetrwały.

12 mosiężnych figur niedźwiadków ustawiono w różnych punktach przemyskiego starego miasta w 2022 roku. Zdążyły już zadomowić się świadomości mieszkańców i turystów. Są bardzo popularnym motywem pamiątkowych zdjęć (powstają kolejne figury). Zaprojektował i wyrzeźbił je artysta z Zagórza, odlew wykonano w Przemyślu. Misie reprezentują różne środowiska i zawody, jest np. miś informatyk, restaurator, hydraulik, generał, mechanik, uczeń. Każda rzeźba posiada swojego sponsora i unikatowy kod QR. Po zeskanowaniu telefonem można się dowiedzieć paru ciekawostek na temat misia i sponsora. Jest też aplikacja na smartfona, precyzyjnie kierująca do każdego niedźwiadka. Nie można też zapomnieć o najstarszym pomniku z niedźwiedziem jako symbolem Przemyśla. W fontannie w rynku stoi niedźwiedzica z 3 małymi już od 60-tych i od tego miejsca wart orozpocząć szukanie nowszych rzeb..

XIX-wieczna rezydencja Lubomirskich, dawniej pod Przemyślem, obecnie w jego dzielnicy. Jest to dwukondygnacyjny pałac, któremu trudno przypisać jednoznaczny styl. Wydaje się że celem właścicieli było zamieszkanie w budowli okazałej i efektownej. Pałac posiada więc wysoką wieżę dominującą, dwie baszty boczne, ryzality, taras. Wnętrza mieszczą trzydzieści pomieszczeń, ale Lubomirskim nie wystarczyło środków na ich wykończenie. Sam pałac nie jest przeznaczony do zwiedzania, bo stanowi siedzibę szkoły wyższej, ale można pospacerować po parku i oglądnąć go z zewnątrz. W parku jest staw z wysepką i wiele współczesnych rzeźb. Pałacowi towarzysza budynki oryginalne jak np. dwie oficyny mieszkalne, spichlerz, stajnia, oraz nowe, ale wszystkie zostały zaadaptowane na potrzeby szkoły i nie stanowią atrakcji.

Kąpielisko utworzone ma sztucznym zbiorniku wodnym powstałym po kopalni żwiru, który wydobywał Zakład Eksploatacji Kruszywa (ZEK). Po modernizacji piaszczysta plaża ma 100 metrów długości. Posiada też spory obszar trawiasty. Zapewnia odwiedzającym pełne zaplecze z gastronomiczne, wypożyczalnię sprzętu, przebieralnie, boisko do siatkówki. Na plaży nie ma cienia, ten można znaleźć nieco dalej w specjalnie przygotowanych ławeczkach nakrytych roślinnością. W pobliżu plac zabaw z tyrolką i siłownia na wolnym powietrzu. Kąpielisko jest strzeżone tylko w okresie wakacyjnym. Wstęp darmowy, płatny jedynie parking.

Rezerwat rozłożony w zakolu rzeki San na 33 hektarach. Utworzono w nim ścieżkę przyrodniczą, nie najlepiej poprowadzoną, ale miejsce warte jest odwiedzenia. O ile nie jest się zaawansowanym piechurem, trzeba wiedzieć kiedy zawrócić, bo zarastający szlak wiedzie aż do Dubiecka. Las w rezerwacie bardzo urokliwy z dużą ilością borówek. Charakterystyczne miejsce w nim to aleja ze starymi dębami i bukami po ok. 1,5 kilometra od parkingu. Stąd można zawrócić.

Ruiny zamku Korniaktów - greckich kupców osiadłych na terenie ziemi przemyskiej, których konflikt ze słynnym awanturnikiem - "diabłem" Stadnickim stał się kanwą jednego z odcinków serialu "Rycerze i Rabusie". Zamek składał się z dwóch skrzydeł mieszkalnych i narożnych baszt połączonych murem obronnym. Na zarośniętym kopcu zachował się jeden podłużny budynek, w którym w XX wieku działa browar oraz relikty wieży i innego mniejszego budynku. Widoczna jest sucha fosa i stawy. Mało atrakcyjne miejsce wkrótce się zmieni za sprawą dotacji, którą przyznano na rewitalizację ruin.

Wieża widokowa o wysokości 34 metrów stanęła na wzniesieniu o wysokości 325 m, w pobliżu fortu IXa Twierdzy Przemyśl o nazwie "Przy Krzyżu" w 2025 r. Zapewnia rozległy widok na Pogórze Przemyskie i wijąca się rzekę San oraz sąsiednie forty Twierdzy. Niestety brak opisów. Jest elementem północnej trasy turystycznej po Twierdzy Przemyśl. Wstęp w 2025 r. był wolny.

Rezerwat utworzony pod Dubieckiem w 1995 r. aby chronić bór bagienny z rzadką roślinnością torfowiskową. Przecina go 1-kilometrowa ścieżka będąca częścią dłuższego szlaku pn. Środowisko, historia, kultura – trzy ścieżki tożsamości. Do wyboru 2 wejścia - od strony Winnego i Podbukowiny. Trasa prowadzi wokół malowniczych bagien i torfowisk. Po 2020 r. została zaniedbana, zarosła i straszy śmieciami. Po drodze trudne błotniste przejścia. Ścieżka wymaga więc pilnej rewitalizacji, nie ma jednak chętnych aby ją przeprowadzić...

Teren piknikowy z wiatą, ławami, miejscem na ognisko oraz wieżą widokową utworzono w 2019 r. na Wzniesieniu Chomińskim pod Birczą. Wieża nie jest wysoka, ale można z niej popatrzeć na Pogórze Przemyskie oraz Góry Sanocko-Turczańskie. Widoki są opisane. W pobliżu pomnik ku pamięci żołnierzy poległych tu w dużej bitwie z Niemcami 12 września 1939. Dojazd wąską drogą asfaltową.

Replika okopów z okresu I wojny św. wykonana została w forcie X Orzechowce w 2025 roku. Jest to dwuwałowy fort artyleryjski z lat 80-tych XIX wieku. Odtworzone okopy znajdują się dokładnie w tym samym miejscu w których istniały ponad 100 lat temu. Zawierają one wyposażenie i manekiny żołnierzy, tak by wygląd był jak najbardziej realistyczny. Ze względów oczywistych należy uważać na wizytę po deszczu - będzie błoto. Wraz z atrakcjami w sąsiednich fortach, okopy tworzą nową, północną trasę turystyczną Twierdzy Przemyśl.